Trudno przy takiej okazji w telegraficznym skrócie opisać wielowiekowe dzieje każdej z nich. Pierwsza z wymienionych budowli, czyli Nieśwież, ma średniowieczny rodowód. Jej obecny kształt jest zasługą włoskiego jezuity i architekta ks.Jana Marii Bernardoniego, który w swoim dorobku ma między innymi projekt krakowskiego kościoła pw. Apostołów Piotra i Pawła. Renesansowa budowla, na której czterech narożnikach zbudowano ośmiokątne wieże, została ukończona w 1604. Zamek był rodową siedzibą Radziwiłłów. Czasy jego największego rozkwitu przypadają na lata panowania w wieku XVIII księcia Michała Kazimierza Radziwiłła ,,Rybeńki” oraz jego syna Karola Stanisława ,,Panie Kochanku”. W 1770 roku podczas konfederacji barskiej zamek został zajęty przez Rosjan, a Radziwiłłowie zostali z niego wygnani. Przez pięć lat stacjonował tu carski garnizon, który wywiózł z zamku skarbiec i bibliotekę z największymi zbiorami na kresach Rzeczypospolitej. Archiwa przewieziono do Petersburga, a większość dzieł sztuki rozdana rosyjskim szlachcicom. Zamek kilkukrotnie podnosił się z ruin.

Odrodzenie rezydencji nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku za sprawą księżnej Marii Doroty Castellone Radziwiłł, żony księcia Antoniego Wilhelma Radziwiłła. To dzięki niej powstał 100 hektarowy park krajobrazowy. Księżna odzyskała z rąk carskich archiwum radziwiłłowskie, ocalając m.in. akta unii horodelskiej z 1413 roku i unii lubelskiej z 1569 roku. Powstały imponujące zbiory obejmujące setki portretów i pejzaży, 2000 kompletów zbroi rycerskich, kolekcje pasów słuckich oraz meble. Jak łatwo się domyślić, zamek padł ofiarą grabieży podczas nawały bolszewickiej i II wojny światowej. Równie dramatycznie przedstawiają się dzieje imponującego zamku w Mirze. Pod koniec XVI wieku zamek ten stał się własnością księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła zwanego ,,Sierotką".

Zniszczony i rozgrabiony podczas wojen szwedzkich odzyskał świetność, gdy w roku 1754 został odzyskany przez wspomnianego już księcia Karola Stanisława Radziwiłła „Panie Kochanku”. Jest miejscem martyrologii Polaków, którzy zostali zamordowani przez bolszewików w roku 1919 oraz Żydów, uśmierconych w roku 1942 w utworzonym na zamku getcie. Bracia kurkowi oglądali dogorywające ruiny zamku w Krewie - miejscu niezwykle ważnym dla historii polsko-litewskiej za sprawą zawartej na nim tzw. Unii Krewskiej (Krewsko-Wołkowyska), dotyczącej małżeństwa Władysława Jagiełły z królowa Polski Jadwigą i zobowiązującej władcę Litwy do przyjęcia chrześcijaństwa w obrządku katolickim z rodziną, dworem i możnymi.

Z ruin podniesiony został zamek w Lidzie, który w roku 1422 gościł Władysława Jagiełło z poślubioną w Nowogródku księżniczką Zofią Holszańską. Prace rekonstrukcyjne prowadzone są dzisiaj m.in. na prezentowanym na zdjęciach całkowicie zrujnowanym zamku w Holszanach, zbudowanym w 1610 na zlecenie Pawła Stefana Sapiehy, wicekanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Obiekt ten imponował w czasach swojej świetności przepychem i nowoczesnymi rozwiązaniami. Zamontowano w nim kanalizację oraz wodociągi. Sąsiadował z trzeba zbiornikami wypełnionymi wodą, których dno wyłożono ceramicznymi kaflami.
----
* Roman Aftanazy ,,Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej", Wydawnictwo Ossolineum.

Janusz Michalczak